Uchajixik ri Ch'ab'äl: Jasche nim ub'anik ri koyoj pa ja chi ke ri e k'o pa juley tinamit
Ri ach'ab'äl ajawb'äl man katz'aqat ta chi jun mul. Katz'aqat chi b'itz'ib', chi junab', chi junab', k'a pa ri q'ij kano'jaj che katuk'aj ri jun tzij ri xub'ij ta ri anan man k'o ta jun no'j. Pa Tagalog. O pa Yoruba. O pa Mandarin. Chi ke e k'i millones winaq e k'o pa juley tinamit, ri tz'aqat man k'o ta k'ayew are jun chi ke ri k'ayewal man k'o ta k'utun ri kape ruk' ri b'enam pa juley tinamit.
Ri ujunamaj ri ch'ab'äl chi ke ri e k'o pa juley tinamit man are ta xuquje' tzij. Are nim ub'anik chi re ri awinaqil, chi re ri afamilia, xuquje' chi re ri no'j ri k'aslik xuquje' pa ri atat ch'ab'äl. Xuquje' jun chi ke ri k'amal b'e ri nim uchuq'ab' chi re uchajixik k'aslik are jun chi ke ri man k'o ta k'utun: jun oyonib'äl.
Jasche katz'aqat ri ch'ab'äl
Ri ch'ab'äl k'o más chi re ri tzij. K'o ri ub'anik ri afamilia kach'ojin, kase'en, kamoq'in, xuquje' kak'ixb'an. K'o ri usipojil ri ach'ab'äl — ri tzijob'äl ri man katz'aqat ta, ri b'ixab'äl ri katz'aqat ri k'aslemal pa English.
Ri e ajno'j kach'ab'ej "Shared Language Erosion." Ri ak'alab' chi ke ri e b'enaq pa juley tinamit kakinimarisaj ri kaxnaq'il English chi k'a kachaplej ri tijob'äl, are k'u ri kitat kinan kakinimarisaj ri kaxnaq'il English chi k'a k'ayew. Ri kape chi re are jun nimalaj k'ayewal chi re ri tzijob'äl — ak'alab' ri man kakinimarisaj ta ri kach'ab'äl chi k'a ri kitat kinan, tat kinan ri man kakinimarisaj ta ri kaxnaq'il English chi k'a ri kak'alab'.
Are wa' ri ub'anik kape chi k'a chi k'i tinamit. Ri familia e aj Vietnamese Americano kach'ab'ej che ri e ak'alab' katz'aqat ri kach'ab'äl ajawb'äl are k'u ri e nima'q e k'o chi junam. Ri familia e aj Sur Asia xuquje' Latino kach'ab'ej ri junam k'ayewal. Ri k'ayewal chi re ri ch'ab'äl man are ta xuquje' k'o k'ayewal chi re ri tzijob'äl — kach'ojin ri ub'anik ri familia, katz'aqat ri ujunamaj ri tat kinan, xuquje' katz'aqat ri ujunamaj ri winaqilal.
Jasche ri oyonib'äl k'o k'i chi re ri man k'o ta pa tz'ib'anem
Jun tz'ib'anem pa ri kach'ab'äl ri atat kinan are jun k'utunem. Jun oyonib'äl are jun k'aslemal pa ri ch'ab'äl.
Ri ch'ab'äl k'o k'i chi re ri kach'ab'ej ri e ajch'ab'äl "supra-segmental features" — ri uwi', ri uq'ojom, ri uchuq'ab', ri unimal. Are wa' ri uq'ojom ri jun ch'ab'äl, xuquje' man k'o ta chi jun tz'ib'anem o jun WhatsApp chat. Katz'ib'aj ri tzij chi utz, are k'u katz'aqat ri uq'ojom.
Ri oyonib'äl k'o k'i chi re ri man k'o ta pa jun tz'ib'anem: kach'ab'ej che kakanaj ri ch'ab'äl jasche k'o k'i uchuq'ab'. Ri uch'ab'exik katz'aqat chi utz pa ri tzijob'äl. Ri tzijob'äl kape chi k'a chi ri winaq kach'ab'ej chi utz. Ri tzijob'äl chi re ri k'aslemal — ri tzij chi re ri k'ayewal, ri utzilem, ri k'ayewal — kape chi utz pa ri k'aslemal, man are ta chi jun wuj.
Ri no'j chi re uchajixik ri ch'ab'äl ajawb'äl k'o k'i chi re ri oyonib'äl ruk' ri e ajch'ab'äl chi utz chi re ri tz'ib'anem. K'o jun jasche ri k'amal b'e chi re uchajixik ri ch'ab'äl kakinimarisaj ri e nima'q kach'ab'ej, man are ta katz'ib'aj. Ri oyonib'äl are k'o k'aslik ri ch'ab'äl.
Ri k'ayewal chi re ri k'i mul
Ri e k'ak' e b'enaq pa juley tinamit kach'ab'ej pa ja chi jun mul chi semana. Chi k'a 30 junab', e k'i man kach'ab'ej ta chi jun mul.
Chi k'a ri Pew Research, chi k'a 65% chi ke ri e k'ak' e b'enaq pa juley tinamit kach'ab'ej ri kifamilia pa ri kitinamit chi jun mul chi semana. Chi k'a jun lajuj junab', katz'aqat chi k'a 33%. Chi k'a 30 junab', k'o chi k'a 20%.
Are chi ri oyonib'äl katz'aqat ri k'i mul, ri ch'ab'äl katz'aqat xuquje' ruk' ri e. Ri ak'alab' ri xkakanaj ri kitat kinan kach'ab'ej ri kifamilia pa ri ch'ab'äl ajawb'äl, k'o chi k'a pa ja ri man kach'ab'ej ta chi jun mul, o man k'o ta chi jun mul. Ri k'aslemal man k'o ta chi jun mul katz'aqat.
Ri rajil k'o k'i k'ayewal chi re. Are chi ri oyonib'äl pa juley tinamit k'o $2-3 per minute pa jun carrier plan, jun oyonib'äl chi jun mul chi semana chi 30 minutos chi re ri familia xux jun nim k'aslemal. E k'i familia xkakinimarisaj ri kiyonib'äl — o xkaxib'ej ri kiyonib'äl. Ri ch'ab'äl xutoj ri rajil.
Chi jun oyonib'äl are jun k'utunem chi re ri ch'ab'äl
Ri anan man kano'jaj ta che are jun ajk'utunel chi re ri ch'ab'äl. Xuquje' kano'jaj che k'o k'i utzilem chi re kakanaj ri awach'ab'äl.
Are k'u chi jun tzijob'äl ruk' jun ajch'ab'äl chi utz pa ri ach'ab'äl ajawb'äl are jun k'utunem man k'o ta k'ayewal. Kakanaj ri uch'ab'exik chi utz. Kakanaj ri ub'anik ri tzijob'äl. Kakanaj ri tzij chi re ri man k'o ta junam pa English — ri junam utzilem, ri junam jab', ri junam k'ayewal.
Ri ak'alab' ri kakanaj ri oyonib'äl — xuquje' chi man k'o ta k'ayewal — kakanaj ri uq'ojom xuquje' ri uchuq'ab' ri ch'ab'äl. Kakanaj che ri ch'ab'äl man are ta xuquje' jun k'aslemal chi re ri ojer. K'aslik. Jun ri k'o k'i utzilem chi re kach'ab'ej chi utz.
Are wa' man are ta jun k'ex chi re ri tijob'äl chi re ri ch'ab'äl. Are ri uxe'el ri kach'ojin ri tijob'äl chi utz. Jun ak'al ri kakanaj ri uchuq'ab' ri unan pa Cantonese chi jun mul chi semana k'o jun ujunamaj ruk' ri ch'ab'äl. Jun ak'al ri xuquje' kakanaj pa jun wuj k'o jun k'utunem.
Jasche nim ub'anik ri koyoj
Uchajixik ri ach'ab'äl ajawb'äl ruk' ri oyonib'äl man k'o ta jun curriculum. K'o k'i ub'anik chi re ri k'i mul.
- Tachapa ri oyonib'äl chi k'i mul. Xuquje' jun oyonib'äl chi 10 minutos kachajij ri ub'anik ri ach'ab'äl ajawb'äl. Ri k'i mul xuquje' ri k'ayewal kach'ojin ri nim xuquje' ri man k'o ta chi jun mul.
- Chaya ri ak'alab' kach'ojin. Chaya ri oyonib'äl pa speaker. Chaya kakanaj ri ch'ab'äl xuquje' chi man k'o ta kakanaj chi jun tzij. Ri k'aslemal kach'ojin ri uxe'el chi re ri ch'ab'äl.
- Chak'utuj tzijob'äl. Ri e nima'q e k'o k'i tzij xuquje' tzijob'äl ri katz'aqat. Chi jun tzijob'äl ri kach'ab'ej pa ri ch'ab'äl ajawb'äl are jun nim k'aslemal chi re uchajixik.
- Man k'ex ta chi English are chi k'o k'ayewal. Ri k'aslemal are chi katz'aqat ri tzij chi utz? Are k'o k'aslik ri ch'ab'äl. Kanaj pa ri ch'ab'äl.
- Chaya ri rajil man k'o ta k'ayewal. We ri rajil ri oyonib'äl pa juley tinamit kachajij ri awach'ab'äl chi re ri oyonib'äl, chak'utuj jun ub'anik. Ri WorldDialer kach'ojin $02/minute chi re ri US landlines chi re ri abrowser — man k'o ta subscription, man k'o ta app. Ri xuquje' k'o chi awichin xuquje' ri oyonib'äl are kano'jaj chi re uchapik. Tachapa ri WorldDialer — tawoyoj pa Estados Unidos ruk' $02/minuto
Ri ujunamaj ri ch'ab'äl chi ke ri e k'o pa juley tinamit man are ta jun k'aslemal ri kachajij ruk' apps o flashcards. Are jun k'aslemal ri kachajij ruk' ri awach'ab'äl. Ruk' ri uchuq'ab' ri afamilia. Ruk' ri uq'ojom ri jun ch'ab'äl ri xub'an b'e chi k'a chi juley tinamit jasche jun xuchajij ri uch'ab'äl.
Tachapa ri oyonib'äl. Ri ach'ab'äl k'o k'a pa ri juley tinamit.
¿La utz chawäch ye'ab'än taq ch'ab'äl pa jun chik tinamït?
Tatz'ib'aj ab'i' pa WorldDialer wakami xuquje' tak'ulu' $10 pwäq richin natikirisaj ri ach'ab'äl.
Titz'uk Jun Rub'i' Majun Rajil